موسیقی بخشی‌های خراسان/ روایتی که تاریخ و هویت اقوام را با نوای دوتار زنده نگه می‌دارد

موسیقی بخشی‌های خراسان، میراثی زنده و چندلایه از پیوند نغمه، روایت و حافظه تاریخی اقوام ایرانی است، هنری که در آن دوتار ابزاری برای بازگویی روایت‌های اسطوره‌ای، تاریخی و عرفانی و انتقال فرهنگ و ارزش‌های اجتماعی از نسلی به نسل دیگر به شمار می‌رود.

میراث‌آریا: در میان جلوه‌های متنوع میراث‌فرهنگی ناملموس ایران، موسیقی بخشی‌های خراسان جایگاهی ویژه دارد، هنری که مرز میان موسیقی، روایتگری و ادبیات شفاهی را درهم می‌آمیزد و از طریق نغمه‌های دوتار، داستان‌ها، باورها، تجربه‌های تاریخی و ارزش‌های اخلاقی و فرهنگی جوامع خراسان را بازتاب می‌دهد. این سنت موسیقایی، فراتر از یک شیوه نوازندگی، بخشی از نظام فرهنگی و اجتماعی مردمانی است که تاریخ و جهان‌بینی خود را در قالب آواز، شعر و روایت حفظ کرده‌اند.

موسیقی بخشی‌ها در شمال خراسان، با تکیه بر ساز دوتار و تلفیق نوازندگی، آواز و داستان‌گویی شکل گرفته است. بخشی در اجرای خود، گاه روایت را با آواز و گاه با گفتار و بیان نمایشی پیش می‌برد و با بهره‌گیری از بداهه‌پردازی، میان نغمه و کلام پیوند برقرار می‌کند. از همین رو، اجرای او بازآفرینی روایتی است که ریشه در حافظه جمعی و تجربه تاریخی جامعه دارد.

این میراث در سال ۲۰۱۰ میلادی، در پنجمین نشست کمیته بین‌دولتی پاسداری از میراث‌فرهنگی ناملموس یونسکو در نایروبی کنیا، با شماره پرونده ۰۰۳۸۱ در فهرست میراث‌فرهنگی ناملموس بشریت ثبت شد، ثبت جهانی‌ای که جایگاه این سنت موسیقایی را به‌عنوان بخشی از هویت فرهنگی و تاریخی جوامع خراسان به رسمیت شناخت.

بخشی؛ هنرمندی فراتر از نوازنده و راوی

در سنت موسیقایی خراسان، عنوان «بخشی» صرفا به نوازنده دوتار اطلاق نمی‌شود. بخشی هنرمندی است که باید در کنار تسلط بر ساز و آواز، توانایی روایتگری و شناخت گستره‌ای از داستان‌ها، اشعار و مضامین فرهنگی و عرفانی را نیز داشته باشد. در واقع، هویت هنری او از ترکیب چند مهارت شکل می‌گیرد، مهارت‌هایی که موسیقی را به بستری برای انتقال دانش، تاریخ و تجربه اجتماعی تبدیل می‌کنند.

بخشی‌ها در اجرای خود، منظومه‌ها و روایت‌هایی با مضامین اسطوره‌ای، تاریخی، حماسی، عرفانی و مذهبی را بازگو می‌کنند. این روایت‌ها گاه ریشه در باورهای کهن و افسانه‌های محلی دارند و گاه بازتاب‌دهنده رخدادهای تاریخی، شخصیت‌های فرهنگی و آموزه‌های اخلاقی و دینی هستند. به این ترتیب، بخشی در مقام هنرمند، نقش واسطه‌ای میان گذشته و امروز را بر عهده دارد و با اجرای خود، روایت‌های به‌جامانده از نسل‌های پیشین را در حافظه شنوندگان زنده نگه می‌دارد.

در مستندات یونسکو نیز بر این نکته تاکید شده است که جایگاه اجتماعی بخشی‌ها از نقش یک راوی یا نوازنده فراتر می‌رود. آنان در جوامع خود می‌توانند در جایگاه داور، میانجی و حتی درمانگر اجتماعی شناخته شوند و به‌عنوان پاسداران میراث‌فرهنگی قومی و منطقه‌ای ایفای نقش کنند. این جایگاه نشان می‌دهد که موسیقی در این سنت، تنها کارکرد زیبایی‌شناختی و سرگرم‌کننده ندارد، بلکه با مناسبات اجتماعی، اخلاق جمعی و نظام معنایی جامعه پیوند خورده است.

دوتار، ساز محوری موسیقی بخشی‌های خراسان، سازی زهی با دسته‌ای بلند و دو سیم است که در ساختار موسیقایی این سنت نقشی اساسی دارد. بخشی‌ها برای هر یک از دو سیم این ساز، هویتی نمادین قائل‌اند و یکی را نر و دیگری را ماده می‌دانند. در شیوه توصیف‌شده در پرونده یونسکو، سیم نر به‌صورت آزاد باقی می‌ماند و سیم ماده برای اجرای ملودی اصلی به کار گرفته می‌شود؛ ویژگی‌ای که در شکل‌گیری رنگ صوتی و شیوه اجرای موسیقی بخشی‌ها اهمیت دارد.

دوتار خراسانی از نظر ساخت نیز واجد ویژگی‌های خاصی است. کاسه این ساز معمولا با فرمی گلابی‌شکل ساخته می‌شود و در ساخت آن از چوب درخت توت استفاده می‌شود؛ دسته ساز نیز از چوبی مقاوم‌تر ساخته می‌شود. شمار پرده‌ها و ویژگی‌های اجرایی ساز، متناسب با سنت‌های موسیقایی و شیوه‌های نوازندگی منطقه، در شکل‌گیری قابلیت‌های صوتی آن نقش دارد.

این ساز همراه همیشگی روایت‌های بخشی است و امکان می‌دهد کلام، آواز و نغمه در یک اجرای پیوسته به هم پیوند بخورند. در چنین اجرایی، ساز نه پس‌زمینه‌ای برای آواز، بلکه عنصری فعال در روایت است و با تغییر ریتم، ملودی و شیوه نواختن، فضای داستان را شکل می‌دهد.

مقام‌ها؛ تنوع زبانی و فرهنگی در یک سنت موسیقایی

موسیقی بخشی‌های خراسان در قالب مقام‌ها اجرا می‌شود، مجموعه‌ای از قطعات آوازی و سازی که هر یک ویژگی‌های ملودیک، روایی و فرهنگی خاص خود را دارند. این مقام‌ها در زبان‌های فارسی، کردی، ترکی و ترکمنی اجرا می‌شوند و تنوع زبانی و قومی شمال خراسان را در ساختار موسیقایی خود بازتاب می‌دهند.

از میان مقام‌های این سنت، «نوایی» از شناخته‌شده‌ترین و گسترده‌ترین مقام‌ها به شمار می‌رود، مقامی آوازی که با اشعار عرفانی همراه است و در توصیف یونسکو، از ویژگی‌های ملودیک و اجرایی خاصی برخوردار است. مقام‌هایی مانند «تجنسی» و «گرایلی» در سنت‌های ترکی، «شاختایی» با مضامین مذهبی و «لوی» در سنت موسیقایی کردهای کرمانج شمال خراسان نیز از دیگر نمونه‌های معرفی‌شده در پرونده ثبت‌جهانی هستند.

این تنوع نشان می‌دهد که موسیقی بخشی‌ها در بستری چندفرهنگی شکل گرفته و در تعامل میان گروه‌های قومی و زبانی مختلف توسعه یافته است. حضور زبان‌ها و سنت‌های گوناگون در این موسیقی، نه‌تنها از غنای هنری آن حکایت دارد، بلکه بازتابی از تاریخ همزیستی و تبادل فرهنگی در منطقه خراسان است.

موسیقی؛ حافظه شفاهی تاریخ و فرهنگ خراسان

یکی از مهم‌ترین کارکردهای موسیقی بخشی‌های خراسان، انتقال روایت‌ها و دانسته‌هایی است که در طول نسل‌ها از طریق حافظه شفاهی حفظ شده‌اند. در جوامعی که بخش مهمی از تجربه تاریخی و فرهنگی آن‌ها در قالب روایت‌های شفاهی جریان داشته، موسیقی بستری مؤثر برای نگهداری و بازآفرینی این تجربه‌ها فراهم کرده است.

بخشی‌ها با اجرای منظومه‌ها و روایت‌های حماسی، تاریخی و عرفانی، بخشی از حافظه جمعی جامعه را بازگو می‌کنند. در این میان، داستان‌ها حامل ارزش‌ها، باورها، الگوهای اخلاقی و برداشت‌های جامعه از مفاهیمی همچون عدالت، شجاعت، وفاداری، معنویت و مسئولیت اجتماعی‌اند.

از این منظر، موسیقی بخشی‌ها را می‌توان نوعی نظام انتقال فرهنگی دانست که در آن تاریخ و فرهنگ، نه از طریق متون مکتوب، بلکه با پیوند کلام، نغمه و اجرا به نسل‌های بعد منتقل می‌شود. این ویژگی، جایگاه موسیقی را از یک هنر اجرایی فراتر می‌برد و آن را به یکی از ابزارهای مهم استمرار هویت فرهنگی جوامع تبدیل می‌کند.

انتقال سینه‌به‌سینه؛ پیوند استاد و شاگرد در تداوم میراث

موسیقی بخشی‌های خراسان به‌طور سنتی از طریق آموزش شفاهی و ارتباط مستقیم استاد و شاگرد منتقل شده است. در شیوه سنتی، آموزش بیشتر در چارچوب خانواده یا میان افراد نزدیک و ساکنان یک جامعه محلی صورت می‌گرفت و مهارت‌های نوازندگی، آواز و روایتگری در جریان همراهی و تمرین مستمر فراگرفته می‌شد.

در کنار این شیوه، روش‌های جدیدتری نیز شکل گرفته است که امکان آموزش به طیف گسترده‌تری از هنرجویان، با پیشینه‌های اجتماعی و فرهنگی متفاوت و از هر دو جنسیت را فراهم می‌کند. این تحول، نمونه‌ای از پویایی میراث ناملموس و سازگاری آن با شرایط اجتماعی جدید است، چراکه تداوم یک سنت فرهنگی، لزوما به معنای ثابت ماندن شیوه‌های انتقال آن نیست.

در این میان، انتقال دانش و مهارت تنها به یادگیری فنون نوازندگی محدود نمی‌شود. شناخت مقام‌ها، تسلط بر روایت‌ها، آشنایی با زبان و فرهنگ منطقه و درک جایگاه اجتماعی بخشی نیز از ابعاد مهم این آموزش به شمار می‌رود. بنابراین، استمرار این میراث به حفظ مجموعه‌ای از مهارت‌ها و ارزش‌ها وابسته است که در کنار یکدیگر هویت بخشی را شکل می‌دهند.

ثبت‌جهانی؛ پاسداشت تنوع فرهنگی و میراث زنده خراسان

پرونده «موسیقی بخشی‌های خراسان» در سال ۲۰۱۰ میلادی و در پنجمین نشست کمیته بین‌دولتی پاسداری از میراث‌فرهنگی ناملموس یونسکو در نایروبی، با شماره ۰۰۳۸۱ و بر اساس تصمیم ۵.COM ۶.۱۹ در فهرست نماینده میراث‌فرهنگی ناملموس بشریت ثبت شد.

در ارزیابی این پرونده، یونسکو بر نقش موسیقی بخشی‌ها در حفظ بنیان‌های تاریخی، فرهنگی، اخلاقی و مذهبی جوامع خراسان تاکید کرد و ثبت آن را فرصتی برای افزایش آگاهی درباره میراث ناملموس و تقویت احترام متقابل و گفت‌وگوی فرهنگی میان جوامع مختلف دانست.

همچنین، مشارکت جامعه حاملان این میراث در تدوین پرونده و ضرورت اجرای برنامه‌هایی برای انتقال دانش، حمایت از هنرمندان، پژوهش و افزایش آگاهی عمومی، از جمله محورهای مورد توجه در روند ثبت جهانی بوده است.

موسیقی بخشی‌های خراسان نمونه‌ای روشن از این واقعیت است که میراث ناملموس در قالب یک اثر یا ساز خلاصه نمی‌شود، بلکه در مجموعه‌ای از مهارت‌ها، روایت‌ها، زبان‌ها، باورها و روابط اجتماعی جریان دارد. دوتار، نغمه و صدای بخشی، هر یک بخشی از این منظومه فرهنگی‌اند، منظومه‌ای که با انتقال سینه‌به‌سینه و بازآفرینی در بستر زندگی جامعه، همچنان می‌تواند حافظه تاریخی و هویت فرهنگی خراسان را زنده نگه دارد.

انتهای پیام/

کد خبر 1405082501890
دبیر مهدی نورعلی

برچسب‌ها

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
captcha